ŞİİR OKULU

Şiir Sözlüğü * Lebdeğmez,Leff ü Neşr,Lirik,Lirizm,Lügaz

Sosyal Medyada Paylaş:

Lebdeğmez:

İçinde dudak ünsüzlerinin (b, p, f, m, v) bulunmadığı şiire verilen ad.

Hülyalı Düşler.! !

Bu şiir, şiirin Leb değmez

(Dudak Değmez) çeşidiyle yazılmıştır.

 

Hülyaya seslenir çağın kuşları

Duyan insan dilde sözü unutur.

Gönülden gönderir göze yaşları

İçer azar azar tuzu unutur.

 

Ne deniyor dinle hele kalender

Cahilde izan yok, nasihat eder

İki gözden ılgıt ılgıt yaş gider

Yanı yara yaslar, düzü unutur.

 

Hoş görün aşığı kavrulsun, yansın

Küllerini görsün Aslı, uyansın

Aşık her saniye aşkını ansın

Hayaline dalar yüzü unutur.

Sakin gölde sessiz çalkanır kuğu

Şu ayın on dördü, şu yakışığı

Leylaların şirin, arsız aşığı

Atar tezeneyi, sazı unutur.

 

İki gönül yakın eder ırağı

Asaletin sır sultanı çırağı

Gülün her dalına düşer kırağı

Hararet yükselir, közü unutur.

 

Şu aşkın hatırı olsaydı şayet

Ödenirdi, candan aziz şu diyet

O gönül de hoşnut olurdu gayet

Ki, çoğu arzular, azı unutur.

İnsan, insanlıktan azınca çıkar

Düşkününe kuyu kazınca çıkar

Şair, ruhsuz şiir yazınca çıkar

Sana aşık olur, nazı unutur.

 

O çağları hasret ile anarsın

Ağustosta ayaz vurur, donarsın

Sen kendini kuldan evla sanarsın

Seni kışın gören, yazı unutur.

 

Sır okyanusunda inciyse erek

Hayaller çoğalır arzu diyerek

Lakin Kaleli’ye Hülyası Gerek

Hülya der, gelini, kızı unutur.

 

Zülfikar Yapar Kaleli

 

Leff ü Neşr:

Bir beyit içinde iki ya da daha çok şeyi andıktan sonra onlarla ilgili şeyleri sırlama sanatı.

Bir dizede iki ya da daha fazla kavramdan bahsettikten sonra diğer dizede onlarla ilgili açıklama yapmaktır. Genellikle bir beyit içinde, birinci dizede birkaç şeyi anlattıktan sonra, ikinci dizede bunlarla ilgili benzerlik ve karşıtlıkları belirt meye leff ü neşr denir. Bu sanat düzyazıda da görülebilir. Genellikle bir beyit içinde birinci dizede en az iki şey söyleyip, ikinci dizede bunlarla ilgili benzerlik ve karşılıkları verme sanatıdır.

ÖRN: Bâran değil, şafak değil, ebr-i seher değil

Gözyaşıdır, ciğer kanıdır, dâd-ı ah’tır.

Açıklama: Bu dizelerde bârana (yağmur) karşılık olarak gözyaşı, şafağa (güneşe batarkenki kızıllık) karşılık olarak ciğer kanı, ebr-i seher’e (sabah bulutu) karşılık olarak dud-ı ah (ah’ın dumanı) verilmiştir.

ÖRN: Bağ-ı dehrin hem baharın hem hazanın görmüşüz.

Bir neşatın da gamın da rüzgarın görmüşüz. 

Not: Teşbih ve istiare ile yakından ilgili olan bu sanat, ilk dizede söylenenlerin ikinci dizede düzenli ya da düzensiz açıklanışına göre ikiye ayrılır.

Karışık Örnekler: 

– Hakir olduysa millet şanına noksan gelir sanma,

Yere düşmekle cevher, sâkıt olmaz kadr-ü kıymetten. 

– Sen bana en sadık arkadaştın,

Gönlümde ateştin, gözümde yaştın,

Ne diye tutuştun, ne diye taştın?

Beni kıskandırıp durmalı mıydın? 

– İşte gördüğünüz üzere, savaş ve barışa işaret olarak, bir elimizde kan dökücü mızrak, bir elimizde de zeytin dalı var; ikisinden birini seçerek kabul buyurunuz. 

– Deli eder insanı bu deniz, bu gökyüzü,

Göz kırpar yıldızlar, türkü söyler balıklar. 

– Bakışların kor ateş / Duruşun durgun su/ Biri yakar, biri boğar.

– Ârızın yâdıyla nemnâk olsa müjgânım nola,

Zâyi olmaz gül temennâsıyla vermek hâre su. 

– Bâğ-ı dehrin hem hazânın hem bahârın görmüşüz,

Biz neşâtın da gamın da rûzgârın görmüşüz. 

– Bakışların fırtına,

Duruşun durgun su,

Biri alabora eder,

Biri boğar.

– Gönlümde ateştin,gözümde yaştın,

Ne diye tutuştun,ne diye taştın.

 – Ben bir sedefim, sen nisan bulutu,

Ver damlaları,al yuvarlak inciyi.

Lirik (Duygusal) Şiir :

Epik ve dramatik şiire karşıt din, doğa, aşk, özlem, gurbet, vatan, ölüm gibi konularda kişisel duyguların çoşkulu bir dille anlatılması gerektiğini savunan şiir türü.

Hayal gücü, ahenk ve duygulardan oluşan şiire lirik şiir denir. Şair özenle seçtiği sözcük, sözcüğün mecaz anlamları, sözcükler arası anlam bağları ve ritmle okuyanı ya da dinleyeni kendi duygu dünyasına çekmeyi başarır. Şiir bir etkiye karşı tepkinin ürünüdür; öyleyse şair kendi duymadığı bir duyguyu anlatamaz. Ne ki şair bizi yoklayıp geçen ya da yoğunlukla yaşadığımız duyguları yazarak kalıcı yapan kişidir. Lirik şiirlerde işte bu duygu daha belirgindir.

Şiir Türkçe Sözlük’te “

1. Zengin sembollerle, ritimli sözlerle, seslerin uyumlu kullanımıyla ortaya çıkan anlatım biçimi;

2. Düş gücüne, gönle seslenen; duygu ile coşku uyandıran, etkileyen yön” diye tanımlanır. Bu tanımlara göre her şiir biraz liriktir.

Duygu insanın doğasında var olduğuna göre, insanda duygunun tarihi düşünceden öncedir. Belki de insanlığın ilk şiirleri liriktir. Eldeki verilere göre ilk şiirlerde duygu o kadar önde idi ki, şiirdeki duygu müzik ile de desteklendi. Eski Yunan’da şiirin lyr denilen dört telli saz eşliğinde söylendiğini, lirik şiir teriminin de bundan türediğini biliyoruz. Batı’da toplumuna göre şiir; gitar, lavta, fülüt eşliğinde söylenmekteydi. Eski Yunan’da şiir koroları da vardı. Şiir, şarkı gibi besteli olarak solo ya da koro söylenirdi. Eski Yunan’da şiirin bu dönemine eolien dönemi, müziğin yanı sıra şiire toplu dansın da katıldığı ikinci dönemine dorilen dönemi, lirik şiirin yalnızca okunduğu dönemine ise İskenderiye dönemi denilmektedir. Orta Çağda Batı şiiri yine musiki ile birleşir. Eski Türklerde ait olduğu boya göre kam, ozan, baksı gibi adlar alan şairler, şiirlerini kopuz denilen saz eşliğinde söylüyorlardı. Dinleyenlerdeki duyguyu daha coşturmak için dans da ederlerdi. Günümüzde şarkı, türkü, opera, bale, müzikli oyun gibi türlerde şiir ile müziği bir arada duyuyoruz. Şiir söylemek ya da okumaktaki ses tonlaması, konuşmaktan ya da okumaktan ayrı olmakla birlikte müziksizdir.

Lirik Şiirin Özellikleri

Eskiler lirik şiiri biçimine göre, eleştirici dediğimiz yeniler özüne göre tanımlamaktadırlar. Lirik şiir duyguya dayanır, ölümsüzlüğünü de buna borçludur; çünkü hemen hemen lirizme dayanmayan şiir yoktur. Bir şiir hem epik, hem lirik, hem pastoral olabilir. Duygudaki canlılık, sıcaklık okuyanı ya da dinleyeni de saracak kadar coşkulu olmalıdır. Şair bunu, kurduğu şiir cümlelerinde seçtiği sözcüklerle, hatta seslerle sağlar. Şiirdeki duygu kişiseldir; yani bir olay, bir durum karşısında şair ne duyuyorsa o. Bu nedenle şiir dili ne kadar resmî olursa olsun içtenliğini yitirmez:

Bir Bahar Akşamı

Bir bahar akşamı rastladım size, İçimde uyanan eski bir arzu,

Sevinçli bir telâş içindeydiniz. Dedi ki yıllardır aradığım bu.

Derinden bakınca gözlerinize, Şimdi soruyorum büküp boynumu,

Neden başınızı öne eğdiniz? Daha önceleri neredeydiniz?

Şarkı sözü

Lirik şiirin konusu eskiden aşk, ölüm, kahramanlık, din gibi konularla sınırlı iken, günümüzde konu alanı çok genişlemiştir. İnsanla, evrenle ilgili her konuda lirik şiir yazılabilir:

Hiç uyarmadan Kızaran nara benzersin dalın tepesinde

Kasırga nasıl sökerse En yüksek dalında unutulmuş, bir ağacın.

Meşeleri kökünden Hayır, unutulmuş değil, yetişilememiş.

Öyle sarsıyor yüreğimi aşk.”

Sappho (Çeviren: Azra Erhat, Orhan Veli)

Eski Türk şiirinden bir örnek

Üdig mini komıttı (Aşk beni coşturdu heyecanlandırdı;)

Sakınç manga yumıttı (Dert bende toplandı.)

Könglüm angar emitti (Gönlüm ona meyletti;)

Yüzüm mening sargarur (Yüzüm benim sararıyor.)

. . . . . . . . . .

Bardı közüm yarukı (Gözümün nuru sevgilim gitti.)

Aldı özüm konukı (Özümün konuğunu aldı.)

Kanda erinç kanı-kı (Nerede ki nerde?)

Emdi udın odgarur (Şimdi uykularım kaçıyor.)

 

Lirizm :

İnsan duygularının çok etkili ve coşkun olarak anlatılması.

Lirizm Edebiyatta bir şairin hislerini içinden geldiği gibi coşkunlukla şiirine aktarması. Diğer sanat türlerinde de aynı manada kullanılır. Lirizm kelimesi dilimize Fransızcadan girmiştir. Lir ve lirik kelimeleri de aynı kökten türemiştir. Lir, Eski Yunanlıların kullandıkları “U” harfine benzeyen bir çalgı, telli ve yaylı bir saz olup “harp”ın basit bir çeşididir.

 

Edebiyatımızda lirizmi; Yunus Emre, Baki, Fuzuli, Nedim, Şeyh Galip, Yahya Kemal en yüksek seviyeye çıkarmışlardır. Dünyada ise Fransız şairlerinden Lamartine, Paul Valéry; İngiliz şairlerinden Milton, Shakespeare, Shelley, Byron, Keats; Alman şairi Goethe tanınmış lirik şairlerdendir.

 

Türk edebiyatında lirizm, Türklerin İslamiyeti kabul etmelerinden önceki hayatlarında, batıl dinlerin tesirinde gelişir.

 

Yedinci asır Mani dininin tesirinde yazılan, anonim, “Tan Tanrı” şiiri; on birinci yüzyılda Kaşgarlı Mahmud’un Divanü Lugati’t-Türk isimli eserinde Alp Er Tunga sagusu (ağıt); 16. yüzyılda yazıya geçirilen Dede Korkut kitabında yer alan bazı manzum parçalar ile 9 ve 10. asırlarda ortaya çıkan ve 19. yüzyılda yazıya geçen Kırgızların Manas destanı lirik şiir örnekleri sayılırlar. Halk edebiyatında kahramanlık destanları; aşk şiirleri; ağıtlar; Klasik Türk edebiyatında mersiyeler (Baki’nin Kanuni Mersiyesi), münacaat ve na’tlar (Fuzuli’nin Su ve Gül redefli kasideleri) daha sonraki devirlerin lirik şiirleridir. Klasik Türk edebiyatı (Divan edebiyatı)nda kullanılan gazel, rubai ve tuyuğ gibi nazım şekilleri de lirik manzume örnekleridir.

 

Türk edebiyatında lirik şiirleri ile tanınan şairler arasında şu isimleri sayabiliriz: Dehhani (13. asır), Yunus Emre (12. asır), Kadı Burhaneddin (ölm. 1398), Nesimi (ölm. 1404), Ali Şir Nevai (ölm. 1501), Babür Şah (ölm. 1530), Fuzuli (ölm. 1556), Baki (ölm. 1600), Karacaoğlan (17. asır), Nedim (ölm. 1730), Ahmet Haşim (ölm. 1933), Yahya Kemal (ölm. 1958), Cahit Sıtkı (ölm. 1956), Orhan Veli (ölm. 1950), Ahmed Hamdi Tanpınar (öl. 1962), Ahmed Muhip Dranas, Necip Fazıl (ölm. 1983).

 

Lirizm, yalnız edebiyata ait bir anlatım yolu değildir. Günümüzün tiyatro, musiki ve şiir gibi sanat türlerinde de kullanılmaktadır: Lirik sanatçı, lirik dram (müzikli dram), lirik tiyatro, Hıristiyan dini şiirleri, od’ları, korolar gibi. Lirik kelimesi zamanla “Bir kimsenin hislerini içli, duygulu, coşkulu, ilhamla dolu bir dille anlatması” manasını da kazanmıştır.

 

Kaynak: Rehber Ansiklopedisi

 

Lügaz :

Herhangi bir varlık ya da nesnenin özelliklerini anlatarak şiir biçiminde oluşturulan bilmece.

Allah’ın isimleri ile insan isimlerinden başka bütün varlıklar için düzenlenmiş bilmecelere LÜGAZ denir.

ÖRNEK:

Giydim bozu, gezdim düzü

Bir ağzı var, kırk da gözü (Çarık)

Alıntıdır

Sosyal Medyada Paylaş:

Şiirler Hiç Bitmesin İstiyorum

Bir cevap yazın

error: Content is protected !!